پنجشنبه 3 تیر 1400
ابوبکر محمد بن زکریای رازی
ابوبکر محمد بن زکریای رازی یکی از اثرگذارترین پزشکان در گستره دانش پزشکی است. به نوشته بیرونی، رازی در اول شعبان 251 در ری به دنیا آمد. به کار کیمیا اشتغال داشت، هیچ گاه از خواندن غافل نمی شد...
ابوبکر محمد بن زکریای رازی

 
ابوبکر محمد بن زکریای رازی یکی از اثرگذارترین پزشکان در گستره دانش پزشکی است. به نوشته بیرونی رازی در اول شعبان 251 در ری به دنیا آمد. به کار کیمیا اشتغال داشت، هیچ گاه از خواندن غافل نمی شد و کتاب خود را بر دیوار تکیه می داد تا هرگاه هنگام خواندن به خواب رفت با صدای افتادن کتاب از خواب بیدار شده و خواندن را ادامه دهد. کار با آتش و پرداختن به تحقیقات شیمیائی که بوی تند مواد شیمیائی را با خود داشت و همچنین مطالعات شبانه‌روزی موجب بیماری چشمان او شد. رازی در پایان عمر چشمانش آب آورد، پس از این بیماری چندان نزیست و در زادگاه خود شهر ری در 5 شعبان 313 در 62 سالگی درگذشت (برخی درگذشت رازی را در بغداد دانسته اند).

گزارشهای متعددی از تعداد آثار وی وجود دارد. بیرونی نام 184 کتاب از آثار رازی را در 11 دسته ، شامل کتابهای پزشکی، آثاری در طبیعیات، منطقیات، ریاضیات و نجوم، تفسیرها و تلخیصهائی بر آثار دیگران، آثار فلسفی، مابعدالطبیعه، الهیات، کیمیا و آثار کفریات و فنون گوناگون برشمرده است. بیشترین تعداد کتابهای رازی توسط ابن ابی اصیبعه گزارش شده که به 238 عنوان می رسد.

به نظر می رسد رازی در 30 سالگی به بغداد رفته باشد، سپس به ری بازگشته، مدتی در آنجا زیسته و دوباره به بغداد برگشته، بار دیگر به ری بازگشته و سرانجام در همانجا درگذشته است. در سده پنجم هجری، ذهبی تاریخ‌نگار نامدار نوشته است که رازی به بصره نیز سفر کرده است. ذهبی همچنین به اشتغال رازی در بیمارستانی در ری و سرپرستی بیمارستان بغداد به هنگام اقامتش در بغداد اشاره کرده است.

آثار رازی به خوبی نشان می دهد که دامنه دانسته‌های او درعلوم گوناگون بسیار گسترده بوده است. در این میان نقش رازی در پزشکی بسیار مثال زدنی است. رازی علاوه بر تسلط بر پزشکی جالینوسی که پایه اصلی دانش پزشکی آن روزگار بوده است، باعث نوآوریهای فراوان در دانش پزشکی شد.

کتاب "طب منصوری" یا "الکتاب المنصوری فی الطب" مقدمه ای از طب عمومی و خلاصه ای از مباحث پزشکی است که برای دانشجویان و مبتدیان در علم طب مفید بوده است. رازی این کتاب را در سال 290 ق به شاهزاده ساسانی، ابوصالح منصور بن اسحاق، فرماندار ری اهدا کرده است. این کتاب به ده فصل تقسیم شده که از آن میان 6 فصل اول مربوط به پزشکی نظری است. در آن فصل‌ها از تشریح، فیزیولوژی و آسیب شناسی، داروشناسی، نظریه‌ی صحت مزاج، پرهیز غذائی، آرایش و زیبائی بحث شده است. بقیه‌ی قسمتهای عملی مربوطند به جراحی، سم شناسی و نظریه‌ی تب و انواع آن. فصل نهم درباره هریک از بیماریهاست و برحسب اعضای بدن مرتب شده است که طی آن درباره نوعی آسیب شناسی خاص و درمان سخن گفته می‌شود. این قسمت بخصوص در مغرب زمین با عنوان Liber Nouns شناخته و مکررا ترجمه شده است. ظاهرا رییس دانشکده پزشکی دانشگاه مون پلیه فرانسه در سال 1558 میلادی درس خود را در آن روزگار از این کتاب می‌داده است.

یکی از معروفترین و جامع ترین کتب رازی دائره المعارف طبی وی بنام "الحاوی" می باشد که اروپائیان آن را Continent نامیده اند. این اثر ارزشمند در زمان زندگی رازی گردآوری نشد بلکه پس از مرگ او شاگردانش آن را جمع آوری کردند. رازی در این کتاب بیماریهای گوناگونی مانند سکته، دردهای عصبی، مالیخولیا، فلج، صرع، تشنج، کزاز، کابوس را معرفی کرده و سپس به بیماریهای چشم، گوش، حلق و بینی و دندان پرداخته و ضمن اشاره به عقاید یونانی ها، سریانی ها، ایرانی ها، عرب ها و هندیها عقاید خود را در شرح و درمان بیماریها بیان کرده است.

محمد زکریای رازی اولین طبیبی است که دو بیماری آبله و سرخک را به خوبی شناخته و در رساله " الجدری و الحصبه" به توصیف و واگیر دار بودن این دو بیماری می پردازد. ترجمه لاتین این کتاب بین سالهای 1498 و 1896 میلادی نزدیک به چهل بار چاپ شده است. این کتاب قدیمی‌ترین و مهمترین کتاب طبی درباره آبله و حصبه ( به معنای سرخک) است. این کتاب را غربیها بسیار تحسین کردند و تعجب آنها را برانگیخت و آن را یکی از بهترین کتب طبی قدیم شمرده اند.

رازی نخستین پزشکی است که علل روانی در درمان بیماران را تشخیص داده و معتقد بوده که طبیعت جسم، تابع امور نفسانی فرد است و در این رابطه نقل قولی از گفته های او بدین مضمون وجود دارد: " به بیمار دردمند بگو که به زودی شفا خواهی یافت، زیرا در این صورت قوای طبیعی او را برای بهبودی اش به کمک طلبیده ای، اگرچه طبیب خود به سلامتی بیمار مطمئن نباشد زیرا مزاج جسم تابع چگونگی حالات روانی است" و در این باره کتابی بنام الطب الروحانی دارد.

دیگر کتاب مهم رازی " الحصی المتولده فی الکلی و المثانه" درباره سنگهای کلیه و مثانه است.

رازی در "کتاب الاسرار" به شناخت داروها و ابزار آنها اشاره کرده است که به باور دانشمندان با اصول امروزی علم شیمی مطابقت دارد. اما در کتاب "سرالاسرار" بیشتر مطالبی پیرامون کیمیا یا اکسیر و ساختن زر و سیم از این راه را مورد بحث قرار داده است.

کتاب " من لایحضره الطبیب" که به طب الفقرا مشهور بوده است، دارای دستورالعمل های آسانی بوده که فرد را از مراجعه به طبیب بی نیاز می کرده است. همچنین کتاب دیگر او بنام "برء الساعه" شامل معالجات سریع امراض بوده است.

در کتاب "منافع الاغذیه و دفع مضارها" رازی علاوه بر ذکر خواص و فوائد هریک از غذاها طریقه دفع ضرر آن‌ها را بوسیله غذاهای دیگر و یا داروهای بسیار ساده و ارزان و سهل الوصول نشان می‌دهد و در ضمن چنان که شیوه اوست راه معالجه اغلب بیماریها را بوسیله غذا و رژیم غذائی و داروهای بسیار ساده و کم خرج نشان میدهد.

اصولا سبک معالجه رازی این بوده که پرهیز و دستورهای غذائی یا رژیم را بر دستور دوائی ترجیح می داده و یکی از کلمات قصار وی این بوده است که " تا می توانی بیماری را با غذا معالجه کنی با دارو معالجه نکن".

منابع

    - تغذیه از دیدگاه رازی (منافع الاغذیه و دفع مضارها)، محمدبن زکریای رازی، ترجمه: دکتر عبدالعلی علوی نائینی، تهران، انتشارات چوگان،1394

     - جستارهائی در تاریخ پزشکی، دکتر محمود عباسی، تهران، انتشارات حقوقی، 1387

    - کتاب الحاوی، جلد بیستم، محمد بن زکریای رازی، ترجمه دکتر سلیمان افشای پور، تهران، انتشارات فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران، 1384

    - منصوری فی الطب، محمد بن زکریای رازی، برگردان: دکتر محمد ابراهیم ذاکر، تهران، انتشارات دانشگاه علوم پزشکی تهران، 1387.

   - تاریخ نگارش های عربی (پزشکی، داروسازی، جانورشناسی، دام پزشکی)، فواد سزگین، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ سازمان چاپ و انتشارات، 1380