شنبه 29 خرداد 1400
ملک الاطباء گیلانی
میرزا محمد کاظم بن محمد رشتی ملقب به ملک الاطباء گیلانی در سال 1202 ه.ق در یکی از خانواده‌های سرشناس رشت متولد شد. علاقه و تمایل او در کودکی به فراگیری علوم بویژه طب باعث شد...
 
 
 
 
 

میرزا محمد کاظم بن محمد رشتی ملقب به ملک الاطباء گیلانی در سال 1202 ه.ق در یکی از خانواده‌های سرشناس رشت متولد شد. علاقه و تمایل او در کودکی به فراگیری علوم بویژه طب باعث شد که از همان دوران به آموزش این علم روی آورد. وی پس از هشت سال شاگردی نزد حکیم باشی معروف به تهران رفته و در آنجا به مدت ده سال نزد میرزاحسین خان اصفهانی، طبیب مخصوص محمد شاه، کسب علم و تجربه نمود و حکیم باشی دربار شد و پس از مرگ محمد شاه و راهیابی به دربار ناصرالدین شاه و ابراز شایستگی مورد توجه وی قرار گرفته و طبیب مخصوص وی شد. مهارت او در درمان درباریان موجب شد که شاه به وی لقب ملک الاطباء را اعطا کند. از جمله آثار معروف او کتاب حفظ الصحه[1] ناصری می‌باشد که ملک الاطباء آن را در سن 75 سالگی در سال 1277 ه.ق به فرمان ناصرالدین شاه نوشته و به وی هدیه کرده است. در سال 1304 ه.ق یعنی 27 سال پس از نگارش کتاب به خواهش گروهی از علما و اهل ادب برای افزایش تعداد نسخه و استفاده عموم سرانجام کتاب به چاپ سنگی رسیده است. در این اثر ارزشمند علاوه بر آموزه‌های بهداشتی و طبی، نگارنده با انتقاد از توده مردم در عدم توجه به حفظ سلامت خود، ابراز ناخرسندی از طبیبان بیسواد و عطارهای بی‌وقوف منفعت طلب، نکوهش از شیوه درمان طبیبان فرنگی و گله از تباهی و وارونگی شیوه دوادرمانی در طب ایرانی به نکات جالبی از وضعیت بهداشت و درمان آن روزگار اشاره می‌کند. وی در انتقاد از توده مردم چنین می گوید:

" علت غائی و فایده کلی از علم طب و طبابت اولا حفظ صحت است، نه معالجه مرض... تقریبا یکصد سال است که در مملکت ایران مراقبت حفظ صحت از رسومات متروکه است. فلهذا یکنفر آدم صحیح المزاج که مزاجا و عضوا سالم باشد کمتر یافت می شود... توضیحا شخصی که هنوز به سن 30 سال نرسیده است، بسی سال است که اکثر موهای او از سیاهی به سپیدی مبدل شده و از اسنان به سبب نداشتن دندان یا فساد آن شماره سال میکند، در قوه معده جز سوء هضم و سقوط اشتها حاصلی نه و در چشم به سبب ضعف قوه باصره محتاج به کحل و عینک است و در استماع مسموعات قوه سامعه نقصان یافته و... 

سبب آن است که طریقه اکل و شرب و مقدار خواب و بیداری و حرکت و سکون و اقسام ریاضات و استفراغات به هیچ وجه بلدیت ندارند من غیر شعور به هر قسم پیش بیاید عمل میکنند و چنان دانسته اند که در زمان ناخوشی و مرض باید به طبیب حاذق رجوع کرد..."

فایده طبیب در زمان صحت است که حد هریک از ملزومات و ضروریات آن را از هرمقوله تعیین کند و آن شخص هم از قرار تشخیص و تعیین طبیب و دستورالعمل آن عمل کند و تخلف نورزد."

 

رساله وبا، رساله طاعون، رساله پیوند آبله، وضع عمارت و ابنیه رخت شوی خانه، رساله چوب چینی، کتاب عالجه از سر تا قدم مسمی به نجات الاطباء از دیگر آثار اوست. 

وی انسانی نیکوکار و خیر بود، بطوریکه بخشی از املاک خود را وقف رسیدگی به مستمندان کرده بود. ملک الاطباء در اواخر عمر در دوره مظفرالدین شاه مسجد- مدرسه ای با درآمد املاک خود برای طلاب علوم دینی بنا کرد. در حال حاضر این مدرسه در خیابان شهید مصطفی خمینی در کنار امامزاده سید اسماعیل قرار دارد. آرامگاه آن حکیم بزرگ در حیاط بسیار کوچک پشت صحن آن قرار دارد. ملک الاطباء در سال 1325 ه.ق در سن 123 سالگی از دنیا رفت.

منبع:

حفظ الصحه ناصری، محمد کاظم گیلانی، به تصحیح دکتر رسول چوپانی، انتشارات طب سنتی ایران، 1392    



[1]. منظور از حفظ الصحه نگاه داشتن تندرستی ( طب پیشگیری به زبان امروزی) می باشد که بخشی برجسته از کتابهای طب سنتی ایران را به خود اختصاص می‌دهد.